20

Wereldeconomie bedreigd door een 'perfecte storm'

NEW YORK – Donkere, laaghangende financieel-economische wolken lijken vanuit iedere richting aan te komen rollen: de eurozone, de Verenigde Staten, China en elders. De wereldeconomie zou in 2013 wel eens een heel lastige omgeving kunnen zijn om een schuilplaats te vinden.

Om te beginnen wordt de crisis in de eurozone steeds heviger, nu de euro te sterk blijft, de recessie in veel lidstaten wordt verzwaard door de bezuinigingen, en een kredietcrisis in de periferielanden en hoge olieprijzen de vooruitzichten op herstel ondermijnen. Het bankstelsel van de eurozone is een eilandenrijk aan het worden, omdat de grensoverschrijdende en interbancaire kredietlijnen worden doorgesneden en de kapitaalvlucht kan omslaan in een regelrechte run op de banken van de periferielanden, nu Griekenland – naar alle waarschijnlijkheid – over een paar maanden op wanordelijke wijze afscheid zal nemen van de euro.

Bovendien wordt de druk van de begrotingstekorten en de staatsschulden groter, doordat de rente op de staatsobligaties van Spanje en Italië een onhoudbare recordhoogte heeft bereikt. De eurozone heeft misschien niet alleen een internationale steunoperatie voor de banken nodig (zoals onlangs in Spanje), maar ook een volledige reddingsoperatie voor één of meer staten, als de internationale beschermingsconstructies niet langer in staat zijn zowel Spanje als Italië op de been te houden. Als gevolg daarvan blijft een chaotisch uiteenvallen van de eurozone mogelijk.

Verder naar het westen toe nemen de economische prestaties van de Verenigde Staten af. In het eerste kwartaal van dit jaar bedroeg de groei een magere 1,9% – ruim beneden het potentieel. En de banenaanwas in april en mei liet te wensen over, zodat de groei in de VS aan het eind van het jaar wel eens verdwenen zou kunnen zijn. Erger nog, het risico van een W-vormige recessie ('double dip') volgend jaar is toegenomen: zelfs als het omvangrijke Amerikaanse begrotingstekort geen al te negatieve factor zal blijken te zijn, zal de waarschijnlijke verhoging van een aantal belastingen en de reductie van een aantal sociale voorzieningen de groei van het besteedbare inkomen en de consumptie afremmen.

Bovendien ligt het voor de hand dat de politieke patstelling over de bezuinigingen zal blijven bestaan, wie in november ook de presidentsverkiezingen wint: Barack Obama of Mitt Romney. Nieuwe gevechten over het schuldenplafond, het risico van het sluiten van overheidsdiensten en de dreigende afwaardering van de Amerikaanse kredietwaardigheid kunnen het vertrouwen van consumenten en bedrijven verder omlaag drukken, waardoor de bestedingen zullen afnemen en er een vlucht naar veiliger oorden op gang zal komen die de val van de aandelenkoersen kan versterken.

In het oosten is het groeimodel van China onhoudbaar. Het zou in 2013 kunnen instorten, als de inzinking van de investeringen aanhoudt en de hervormingen, die bedoeld zijn om de consumptie aan te jagen, te gering zijn en te laat komen. Een nieuwe generatie Chinese leiders moet de structurele hervormingen versnellen om de nationale besparingen omlaag te brengen en het aandeel van de consumptie in het bruto binnenlands product te verhogen: maar meningsverschillen binnen het leiderschap over het tempo van de hervormingen, naast de waarschijnlijkheid van een schoksgewijs verlopende machtsoverdracht, duiden erop dat die hervormingen niet snel genoeg zullen plaatsvinden.

De economische inzinking in de Verenigde Staten, de eurozone en China trekt al een forse wissel op de groei in andere ontwikkelingslanden, als gevolg van hun relaties – op het gebied van de handel en de financiën – met de Verenigde Staten en de Europese Unie (dwz dat zich geen 'ontkoppeling' heeft voorgedaan). Tegelijkertijd vormt het gebrek aan structurele hervormingen in de ontwikkelingslanden, naast de beweging in de richting van méér staatskapitalisme, een belemmering van de groei, waardoor hun veerkracht zal afnemen.

Tenslotte kunnen de al lang sluimerende spanningen in het Midden-Oosten, tussen Israel en de Verenigde Staten enerzijds en Iran anderzijds, in 2013 een kookpunt bereiken. De huidige onderhandelingen over het nucleaire programma van Iran zullen waarschijnlijk mislukken, en zelfs nóg strengere sancties zullen Iran er wellicht niet van weerhouden te proberen een kernwapen te bouwen. Nu de Verenigde Staten en Israel niet bereid zijn Iran door afschrikking van zijn plannen af te brengen, zou een militaire confrontatie in 2013 kunnen leiden tot een enorme stijging van de olieprijs en een mondiale recessie.

Deze risico's verscherpen de economische inzinking nu al: overal dalen de aandelenkoersen, wat leidt tot negatieve welvaartseffecten op de consumptie en de kapitaaluitgaven. Voor zeer zwaar in de schulden stekende staten stijgen de leenkosten, kleine en middelgrote bedrijven lijden schade door de krappe kredietverlening, en de inkomsten van de exportlanden komen lager uit door de dalende grondstoffenprijzen. De afnemende bereidheid om risico's te nemen maakt dat toonaangevende economische agenten een houding aannemen van 'eerst zien en dan geloven,' die ervoor zorgt dat de inzinking voor een deel een 'zichzelf vervullende voorspelling' is geworden.

Vergeleken met 2008/'09, toen de beleidsmakers nog voldoende ruimte hadden om handelend op te treden, raakt de munitie van de monetaire en fiscale autoriteiten op (of, om het cynischer uit te drukken, zijn er geen konijnen meer om nog uit de hoge hoed te toveren). Het monetair beleid wordt gehinderd doordat de rente nu al bijna op nul staat en doordat er al een paar ronden van kwantitatieve versoepeling zijn geweest. Economieën en markten worden niet langer met liquiditeitsproblemen geconfronteerd, maar met krediet- en solvabiliteitscrises. Intussen hebben de onhoudbare begrotingstekorten en staatsschulden van de meeste geavanceerde economieën de omvang van mogelijke toekomstige stimuleringsmaatregelen aanzienlijk beperkt.

Het gebruik van de wisselkoersen om de netto-export te bevorderen is een spel met alleen maar verliezers, want particuliere en publieke schuldsaneringen drukken de binnenlandse vraag in landen met een tekort op de betalingsbalans, en structurele problemen hebben hetzelfde effect in landen met een overschot op de betalingsbalans. Een zwakkere munt en een betere handelsbalans in het ene land betekenen immers een sterkere munt en een minder goede handelsbalans in het andere land.

Intussen wordt het vermogen om banken en andere financiële instellingen te beschermen en steunen belemmerd door politieke bezwaren en het feit dat bijna-insolvabele staten niet in staat zijn de extra verliezen van hun bankstelsels op te vangen. Als gevolg daarvan verplaatst het risico zich nu van de staten naar de banken. En inderdaad dumpen overheden nu een groter deel van hun staatsschuld op de balansen van particuliere banken, met name in de eurozone.

Om een wanordelijke escalatie van de crisis in de eurozone te voorkomen, zouden de bezuinigingen veel geleidelijker moeten worden geïmplementeerd, zou het nieuwe begrotingspact van de Europese Unie moeten worden aangevuld door een 'groeipact' en zou er een begrotingsunie met gezamenlijk uitgegeven obligaties ('eurobonds') moeten komen. Bovendien zou er een volledige bankenunie moeten worden ingevoerd, te beginnen met een depositogarantie voor de hele eurozone, en zouden stappen naar een grotere mate van politieke integratie moeten worden overwogen, zelfs als Griekenland de eurozone verlaat.

Helaas verzet Duitsland zich tegen al deze belangrijke beleidsmaatregelen, omdat het zich blind staart op het kredietrisico waaraan zijn belastingbetalers zouden worden blootgesteld in geval van een grotere Europese integratie op het gebied van de economieën, begrotingen en banken. Als gevolg daarvan neemt de waarschijnlijkheid van een ramp in de eurozone toe.

En ook al is de wolk die boven de eurozone hangt misschien wel de dreigendste, het is zeker niet de enige die de wereldeconomie bedreigt. Maak de veiligheidsriemen alvast maar vast.

Vertaling: Menno Grootveld